Od szopy czy od wierzchu?

Nazwisko Wirkus, które nosi około 1490 Polaków, to dość czytelny germanizm, gdyż wirkusem nazywano szopę na narzędzia rolnicze (niemieckie Wirkhus). Ale warto pamiętać o gwarowych formach słowa wierzch, notowanych jako wyrch, wirch, wirk, bo mogły one przynajmniej w niektórych wypadkach stać się podstawą tego nazwiska.

Tatarskie nazwiska Polaków

Zgodnie z zapowiedzią lista współcześnie znanych nazwisk Polaków, które pochodzą od wyrazów pospolitych wywodzących się z języków tatarskiego i tureckiego (podaję orientacyjną liczbę użytkowników): Bachmat 63, Baczmaga 68, Bałyk 71, Barycz 92, Basałyk 12, Basza 92, Baszłykiewicz 15, Bechter 2, Bisurman 0, Buhaj 55, Bukłak 1, Burdziuk 153, Cuła 4, Czabaj 286, Jarczak 966, Kołczan 3, Masłok 2, Murza 255, Sajdak 3131, Sakał(a) 54, Surma 6430, Szaraj 74, Szater(s) 10, Telej 196, Ułan 158, Watman 10.

Od tatarskich słów do tatarskich nazwisk

Trwała obecność leksyki tatarskiej i tureckiej w zasobie dzisiejszych nazwisk polskich jest faktem, przypomnijmy więc (za prof. Zenonem Klemensiewiczem, „Historia języka polskiego”, Warszawa 1974) nieco słów z tego kręgu językowego, które weszły do polszczyzny i pozostały w nim (lub pozostawały przez jakiś czas) także w  postaci nazwisk. Bachmat (koń tatarski), baczmaga (obuwie), bałyk (ryba), barycz (targowisko), basza (turecki dygnitarz), baszłyk (czapka, kaptur), bechter (pancerz), bisurman (muzułmanin), buhaj (byk), bukłak (drewniana butelka), cuła (szmata), czabaj (kontusz), jarczak (siodło tatarskie), murza (szlachcic tatarski), sakał (brodacz), szaraj ( pałac sułtana), sajdak (kołczan, pochwa na strzały), szater (namiot), telej (lekki ubiór), ułan (szlachcic tatarski), surma (rodzaj instrumentu), masłok (napój odurzający), watman (niższy urzędnik w majątku ziemskim).
W następnym tekście – o liczbie osób noszących takie nazwiska.

Orda

O nazwisko Orda pyta p. Aleksandra. Rzeczywiście, jego pochodzenie wskazuje wyraźnie na rodowód tatarski, bowiem właśnie tak nazywano obóz tatarski lub szerzej: państwo tatarskie. Pochodzi stąd liczna grupa nazwisk, typu: Ordan, Ordecha, Ordoszewski, Ordyniec, Ordziniak, Ordynka (jak nazywano szablę tatarską). W staropolszczyźnie ordą nazywano (wiadomo, za sprawą tatarską!) hordę, tłuszczę, zgraję, zaś pisarze tej doby chętnie używali przymiotnika ordyński właśnie w znaczeniu ‘tatarski’. „Straszne ojczyźnie ordyńskie kajdany” pisał Szymon Starowolski. Jak podaje „Mały słownik zaginionej polszczyzny” (Kraków 2006) ordą nazywano też jedną z kilkunastu odrębnie zorganizowanych wsi królewskich w ziemi halickiej i lwowskiej, zamieszkałych przez ludność służebną, zwaną ordyńcami lub kalannymi. W zasobie współczesnym spotykamy 339 nazwisk Orda.

Nazwiska Tatarów w statystyce

Rozwinięciem poprzedniego artykułu niech będą przykłady nazwisk herbowej szlachty tatarskiej (ale nie tylko) i częstość ich współczesnego występowania: Achmatowicz 14, Aziulewicz  8, Bołsunowski 6, Buczacki 74, Churamowicz 0, Iljasiewicz 7, Kirkor 40, Kryczyński 45, Łowczycki 13, Musielewicz 223, Połtorzycki 21, Safarewicz 62, Skinder 303, Smolski 474, Sulkiewicz 58.