-isz

Interesuje mnie, pisze Czytelniczka, pochodzenie nazwiska moich przodków – Grzebisz. Interesuje mnie źródłosłów nazwiska oraz czy przyrostek -isz może wskazywać na żydowskie korzenie? Byłoby to ogromne zaskoczenie dla mnie i jednocześnie ironia losu, ponieważ rodzina nie kryje swoich antysemickich przekonań. B.

Droga Pani, nazwisko pochodzi od podstawy grzeb-, jak w czasowniku grzebać, lub rzeczownikach grzebień, grzebło. Sufiks -isz nie ma nic wspólnego z żydostwem. Spółgłoska [sz], od schyłku średniowiecza wymawiana twardo, wskazywała na formę zdrobniałą. Prof. K. Rymut daje takie przykłady zdrobnień: Brodzisław – Brodzisz, Fabian – Fabisz. A zatem pochodzenie nazwiska stare i rdzennie polskie.

Fryderyk Fiderkiewicz

Fiderkiewicz to nazwisko odimienne, powstałe od Fryderyka, obecnego w polszczyźnie od XIII wieku. Jak pisze K. Rymut, w średniowieczu występowało w licznych wariantach fonetycznych: Frydrych, Fryderych, Fryderyk, Fredryk, ale także jako Biedrzych. Genetycznie niemieckie. W użyciu pozostaje 56 takich nazwisk (ok 1/3 osób noszących je mieszka w Warszawie).

Od hajduków

Mam 94 lata, pisze pan Mieczysław Ajdukiewicz z Krynicy Zdroju. Mój pradziad, który mieszkał gdzieś na Wileńszczyźnie i nosił przydomek Ejduk. Dowiedziałem się o tym w 1936 roku. Pradziad brał udział w powstaniu listopadowym i gdy groziło mu aresztowanie, zbiegł do zaboru austriackiego, w okolice Ropczyc. Dziś pytają mnie wnuki, a ja nie mogę wiele im wytłumaczyć…

Szanowny Panie,
zarówno przydomek (Ejduk), jak i nazwisko wywodzą się od hajduka, żołnierza piechoty węgierskiej, lekko zbrojnego piechura. Możliwe też pochodzenie od sługi dworskiego, ubranego w strój węgierski. W staropolszczyźnie w użyciu było wiele znaczeń tego słowa: ‘pachołek, policjant, rabuś’, ale także: ‘gajowy, dozorca i taniec góralski’. Od hajduka, pochodzi rzeczownik hajduczenie, czyli ‘bycie hajdukiem, sługą’. Z kolei czasownik hajduczyć znaczył ‘tańczyć hajduka’. W zasobie nazwisk współcześnie używanych znajdujemy 114 form Ajdukiewicz i 5 samodzielnie istniejących form Ejduk (ale również 18 Ejdukiewicz).

Klepczarek

Początek nazwisku dał czasownik klepać, albo nieużywany już staropolski rzeczownik klep, czyli rodzaj sieci. Klepaczem zwano niegdyś kowala, tak nazywano też narzędzie do wyklepywania. Klepczarz to z kolei rzemieślnik wytwarzający klepki i być może nazwisko jest formą wywodząca się wprost od niego. W zasobie 505 nazwisk, najwięcej Klepczarków mieszka w centralnej Polsce, zwłaszcza w Łodzi.

Z Węgier, Włoch czy Sudanu?

Nie wiem – pisze Czytelniczka – czy w Polsce  żyje jeszcze ktoś noszący nazwisko Kassala. Mam również wątpliwości, czy krajem pochodzenia przodków są Węgry, czy może Włochy (Cassala), a może pochodzimy z Afryki z Sudanu? - gdzie leży miasto Kassala?

Rzeczywiście, piękne, z włoska brzmiące nazwisko, kojarzone w pierwszym odruchu z cassella postale, czyli… ze skrzynką pocztową. O imporcie nazwiska przesądzi tylko kwerenda genealogiczna. Naturalnie, nie można wykluczyć, że Pani przodkowie przybyli na wschodnie rubieże Austro-Węgier za pracą. Gdyby zajrzeć do włoskich książek telefonicznych pewnie znaleźlibyśmy wielu Pani „krewnych”.
Encyklopedie wskazują nam miasto na wschodzie Sudanu, nazywające się identycznie, ale traktowałbym to jako przypadek. Pochylmy się jednak nad propozycjami rodzimymi, bowiem źródła ojczyste wskazują też pewien ślad. Otóż nazwisko wywodzić się może od podstawy na kas-, jak Kazimierz, albo kasać się, czyli jak mawiano w staropolszczyźnie, wyczekiwać kogoś z radością, ale też opasywać się (np. pasem). Kasać oznaczało również postawę hardą, zuchwałą, takież odpowiedzi, dawane komuś. W słowniku historyczno-etymologicznym „Nazwiska Polaków” K. Rymuta znajdujemy nazwiska Pani i podobne: Kassalik, Kassan, Kassolik, Kassyna. Ale nazwisko mogło powstać od dolnoniemieckiego przymiotnika kass (kasch) oznaczającego kogoś ruchliwego, żwawego (E. Breza). Współcześnie dwóch Polaków nosi nazwisko Kassala i pięciu Kasala.