Węgierskie nazwisko?

Pan Szabat pisze: Od dawna próbuję dociec, skąd wywodzi się moje nazwisko i jak dotąd natknąłem się na dwa tropy. Pierwszy, najbardziej oczywisty to święto żydowskie. Drugi trop to słowo pochodzenia węgierskiego. Prawdopodobnie tak nazywali się najemnicy wojenni rodem z Węgier. Mieszkam na Podkarpaciu i tutaj swego czasu (według przekazów starszych ludzi)  przebywali „Madziarzy”.

Skojarzenia z żydowskim świętem, owszem, są w pełni zasadne. Od słów: sabat, szabat, szabas powstało wiele nazwisk używanych nie tylko przez polskich żydów, ale i Polaków. Stąd się wzięło nazwisko Sabatoński, czy Sabatowicz (że posłużę się tylko dwoma przykładami z typowo polskimi przyrostkami), ale także Szabatka, Sabaciński, czy Sabatnik (jak nazywał się lichtarz wieloramienny używany podczas szabasowej wieczerzy, czyli menora). Ale patrząc historycznie, żydowski szabas wziął się od biblijnej… soboty (lub jej licznych synonimów), czyli dnia poprzedzającego niedzielę. A tego dnia, jak pamiętamy, Bóg po niewątpliwym trudzie tworzenia świata, powziął ważną decyzję, że ma już dość i czas, by sobie odpoczął. Po starohebrajsku zaś odpoczął znaczy šabbāt. Tak to zapisano w oryginalnym tekście. I z tego prastarego korzenia wywodzi się bardzo dużo nazwisk, nie tylko zresztą w języku polskim. Tak wykłada to prof. E. Breza. Trop węgierski nie jest nam potrzebny do objaśnienia tej etymologii.
Obecnie to nazwisko nosi 1912 Polaków.

Od serwatki do całusa

Nazwisko Mulczyński może wywodzić się z mulić, muł, mulka «serwatka z mleka owczego, żentyca», także od mułka – gwarowego słowa oznaczającego 'mąka', lub od niemieckiej nazwy osobowej Muhl. Mulką nazywano też pocałunek, całus. W zasobie 231 nazwisk, najliczniejsi są Mulczyńscy w Poznaniu.

Potaż, Potasz, Potaś...

Nazwisk utworzonych od słowa potaż (potasz, potaś) jest niemało. Jak już była mowa, wynika to ze znaczenia potażników w gospodarce dawnej Polski. Oto nazwiska powstałe od tej podstawy z różnymi przyrostkami i po różnych przekształceniach fonetycznych: Potas, Potasiak, Potasiek, Potasiewicz, Potasik, Potasiński, Potasniczak, Potasnik, Potasz, Potaszkiewicz, Potaszkin, Potasznik, Potaszników, Potaszuk, Potaszyński, Potaś, Potaśniczak, Potaśnik, Potaz, Potaznik, Potaźnik, Potaż, Potażek, Potażnik, Potażnik.
Najliczniejsi są Potasińscy (319), Potasiakowie (181) i Potasznikowie (98).

Potaż, potasz, potaś

Nazwisko Potaś wywodzi się od słowa zapisywanego dawniej jako potasz, potaż, potaś, oznaczającego węglan potasu (otrzymywany był z popiołu drzewnego, a używany do celów przemysłowych). Polska, zwłaszcza w XVII i XVIII w., była  eksporterem potażu, który od starożytności był używany jako surowiec do wytwarzania mydła, szkła, wyrobów ceramicznych, bielenia tkanin i jako nawóz. Potażnikiem nazywano człowieka produkującego potaż.
W staropolszczyźnie określano też tym słowem wywar z mięsa lub warzyw, albo rosół („Mały słownik zaginionej polszczyzny”, red. Felicja Wysocka, Kraków 2003).

Niedział czy niedziela?

Chciałabym poznać pochodzenie nazwiska Niedziółka, pisze Czytelniczka. Występują one w Karczewie na Mazowszu. Nie wiem czy to przypadek, ale w Karczewie występuje nazwisko Niedziułka z "u", czy może gdzieś został zrobiony błąd?

Obie formy nazwiska Niedziółka (Niedziułka wcale nie jest formą błędną)  wywodzą się rzeczownika niedział, jak w czasach staropolskich nazywano gospodarstwo drobnoszlacheckie, nie podzielone między ojca a synów. W „Słowniku najstarszych nazwisk polskich (XII-XV wiek)” znajdujemy nazwisko Niedziałka, odnotowane po raz pierwszy w 1386 roku. Natomiast „Słownik odapelatywnych nazwisk Polaków” tłumaczy pochodzenie nazwiska jako zdrobnienie rzeczownika pospolitego niedziela. W zasobie współczesnym mamy 1958 form Niedziółka i 82 Niedziułka.