Od dyląga do Dylonga

Pragnę się dowiedzieć o pochodzenie nazwiska Dylong, pisze Czytelnik. Z opowieści rodzinnych wiem, że dziadek podczas I wojny światowej, będąc w Paryżu, został zaproszony przez generała na obiad, gdyż generał był zdziwiony, że posiada takie samo nazwisko. Czy moje nazwisko nie jest przypadkiem pochodzenia francuskiego, a może raczej wywodzi się ze wsi Dyłągówka. Zaznaczę, iż mieszkam na Górnym Śląsku.

Nie szukałbym antenatów ani źródła nazwiska we Francji. Zbieżność fonetyczna, tak częsta nawet między egzotycznymi językami, nie ma znaczenia w etymologii. W gwarze dylągiem zwano wysokiego mężczyznę, dryblasa i to jest źródłosłów, którego Pan szuka. Istniała też forma tożsama: dryląg, oznaczająca wyrostka, niezgrabnego wysokiego parobka (Jak w Słowniku gwar polskich podaje Jan Karłowicz). W zasobie nazwisk współcześnie używanych jest 1010 takich nazwisk, większość Dylongów mieszka na Górnym Śląsku i Opolszczyźnie.

Katański i Katyński

Nazwisko Katyński pochodzi albo od kata albo – nieco bardziej ryzykowny trop – jako modyfikacja od rzeczownika katana (jest bowiem też nazwisko Katański). Dodajmy, że katana lub katanka to w dawnej polszczyźnie kurtka wojskowa, także część stroju ludowego lub synonimiczne określenie kaftana, bluzy’. Być może u początku nazwiska stoi imię Katarzyna, która  formach pochodnych zaowocowała liczną grupą nazwisk do dziś używanych. W zasobie 170 nazwisk Katyński i 133 Katański. Katyńskich najłatwiej spotkać w Przemyskiem, Katańskich w Oświęcimiu.

Łuk, łuczyć...

Łuc – XV-wieczna forma nazwiska utworzonego od podstawy łucz-, jak w staropolskim imieniu Łuczan oraz wyrazów łuk, łuczyć (rzucać do celu, trafiać, zmierzać, oglądać). Istniał w staropolszczyźnie związek frazeologiczny swego łuczyć, oznaczający występowanie w obronie czegoś. W zasobie 1030 nazwisk i ogromna masa odmiennych.

Tas

Tas ma bardzo malownicze, rdzennie polskie pochodzenie. Otóż wieki temu tas (albo tasy, tasza, tasik) był to ‘kram pod namiotem, stragan, buda kramarska okryta płachtami’. „Powywracał im tasze, powywracał stoły”, pisał Wacław Potocki. Stąd tasarz to inaczej kramarz. Taską nazywano filiżankę. W zasobie 255 nazwisk (i bardzo wiele wariantów).

Gajewscy i inni

Nazwisko Gajewski pochodzi od wyrazu gaj ‘zarośla, lasek’, ten zaś od czasownika gaić, czyli ‘zielenić’. E. Breza pisze: „Nazwisko, a przedtem przezwisko Gaj, odniesione zostało do kogoś, kto mieszkał wśród zagajników. Łatwo to wywieść z  tekstów  niemieckich czy łacińskich, w jakich najpierw pojawiły się nasze pomorskie nazwiska, a więc z określenia łacińskiego, typu: Joannes de Gaj czy niemieckiego  Johann aus Gaj (…)”. To wyjaśnia potężną liczbę funkcjonujących obecnie w zasobie nazwisk – 25666. Z tego samego korzenia semantycznego wyrasta nazwisko Gajowniczek, tu w formie deminutywnej (zdrobnionej) od nazwiska (tytułu) Gajowy. 
Gajewscy, ród rozległy, występują od wieków w herbarzach i to pod pięcioma różnymi herbami: Jelita, Ślepowron, Sulima, Rola i Ostoja. Obecnie mamy 1291 nazwisk Gajowniczek i tylko 341 Gajowy.