Od hajduków

Mam 94 lata, pisze pan Mieczysław Ajdukiewicz z Krynicy Zdroju. Mój pradziad, który mieszkał gdzieś na Wileńszczyźnie i nosił przydomek Ejduk. Dowiedziałem się o tym w 1936 roku. Pradziad brał udział w powstaniu listopadowym i gdy groziło mu aresztowanie, zbiegł do zaboru austriackiego, w okolice Ropczyc. Dziś pytają mnie wnuki, a ja nie mogę wiele im wytłumaczyć…

Szanowny Panie,
zarówno przydomek (Ejduk), jak i nazwisko wywodzą się od hajduka, żołnierza piechoty węgierskiej, lekko zbrojnego piechura. Możliwe też pochodzenie od sługi dworskiego, ubranego w strój węgierski. W staropolszczyźnie w użyciu było wiele znaczeń tego słowa: ‘pachołek, policjant, rabuś’, ale także: ‘gajowy, dozorca i taniec góralski’. Od hajduka, pochodzi rzeczownik hajduczenie, czyli ‘bycie hajdukiem, sługą’. Z kolei czasownik hajduczyć znaczył ‘tańczyć hajduka’. W zasobie nazwisk współcześnie używanych znajdujemy 114 form Ajdukiewicz i 5 samodzielnie istniejących form Ejduk (ale również 18 Ejdukiewicz).

Klepczarek

Początek nazwisku dał czasownik klepać, albo nieużywany już staropolski rzeczownik klep, czyli rodzaj sieci. Klepaczem zwano niegdyś kowala, tak nazywano też narzędzie do wyklepywania. Klepczarz to z kolei rzemieślnik wytwarzający klepki i być może nazwisko jest formą wywodząca się wprost od niego. W zasobie 505 nazwisk, najwięcej Klepczarków mieszka w centralnej Polsce, zwłaszcza w Łodzi.

Z Węgier, Włoch czy Sudanu?

Nie wiem – pisze Czytelniczka – czy w Polsce  żyje jeszcze ktoś noszący nazwisko Kassala. Mam również wątpliwości, czy krajem pochodzenia przodków są Węgry, czy może Włochy (Cassala), a może pochodzimy z Afryki z Sudanu? - gdzie leży miasto Kassala?

Rzeczywiście, piękne, z włoska brzmiące nazwisko, kojarzone w pierwszym odruchu z cassella postale, czyli… ze skrzynką pocztową. O imporcie nazwiska przesądzi tylko kwerenda genealogiczna. Naturalnie, nie można wykluczyć, że Pani przodkowie przybyli na wschodnie rubieże Austro-Węgier za pracą. Gdyby zajrzeć do włoskich książek telefonicznych pewnie znaleźlibyśmy wielu Pani „krewnych”.
Encyklopedie wskazują nam miasto na wschodzie Sudanu, nazywające się identycznie, ale traktowałbym to jako przypadek. Pochylmy się jednak nad propozycjami rodzimymi, bowiem źródła ojczyste wskazują też pewien ślad. Otóż nazwisko wywodzić się może od podstawy na kas-, jak Kazimierz, albo kasać się, czyli jak mawiano w staropolszczyźnie, wyczekiwać kogoś z radością, ale też opasywać się (np. pasem). Kasać oznaczało również postawę hardą, zuchwałą, takież odpowiedzi, dawane komuś. W słowniku historyczno-etymologicznym „Nazwiska Polaków” K. Rymuta znajdujemy nazwiska Pani i podobne: Kassalik, Kassan, Kassolik, Kassyna. Ale nazwisko mogło powstać od dolnoniemieckiego przymiotnika kass (kasch) oznaczającego kogoś ruchliwego, żwawego (E. Breza). Współcześnie dwóch Polaków nosi nazwisko Kassala i pięciu Kasala.

Stołpiec mało znany

Do tej pory ustaliłem – pisze Czytelnik – że nazwisko moje Stołpiec nie jest zbyt popularne i że są dwa źródła jego pochodzenia. Jedno, że jest pochodzenia niemieckiego i prawdopodobnie szlacheckie, a drugie, że białoruskie i chłopskie.

Jak podają źródła, nazwisko Pańskie jest pochodzenia wschodniosłowiańskiego i pobrzmiewa w nim słowo stołp, czyli słup. Co ciekawe, słowo to znajdujemy też u Kaszubów, gdzie stołpem nazywano pal, którym umacniano brzeg rzeki.
Było też na Kresach (dziś Białoruś) miasto Stołpce, uwiecznione przez Melchiora Wańkowicza (Od Stołpców po Kair), gdzie mieściła się ostatnia stacja kolejowa przed przedwojenną granicą polsko-radziecką. W herbarzach nazwiska nie znalazłem, ale może jakieś własne śledztwo genealogiczne doprowadzi do korzeni rodu? W zasobie PESEL znajdujemy ledwie 40 nazwisk współcześnie używanych.

Ran, rano, raniec...

Według zapamiętanej opinii mojego stryja Aleksandra Ranieckiego – pisze Czytelnik – nazwisko to pochodzi od wsi Ranie, gdzieś na Podlasiu. Inne informacje wywodzą to nazwisko od rańca, jak nazywano niegdyś żołnierski plecak? Są też opinie, że dawniej nazywaliśmy się Raniccy, ale przodkowie zmienili nazwisko na Raniecki…

Prof. Kazimierz Rymut wywodzi etymologię Pańskiego nazwiska od nazwy miejscowej w Małopolsce – Renice. To ona miała dać początek nazwiskom takim, jak Ranicki, Renicki, Raniecki. Inni badacze z kolei wskazują, że możliwe jest pochodzenie tego nazwiska od niemieckich form Rinc, Rintz, Rync (E. Breza).
Tak, ma Pan rację, być może u początków nazwiska legło zapożyczone z języka rosyjskiego słowo raniec (tornister), ale równie dobrze mogła to być stara forma rodzimego rzeczownika rano – ranie, do dziś funkcjonująca jako zaranie, (gwiazda) zaranna. Jest wreszcie w języku polskim postać apelatywna, pospolita, czyli rzeczownik ran/rany, oznaczający człowieka rannego, skaleczonego, owrzodzonego. Ranem w staropolszczyźnie określano siniaka (L. Tomczak). Tropów jest więc kilka, warto by zatem oddać się badaniom genealogicznym, które sprawę przesądziłyby definitywnie. Obecnie w Polsce nazwiska tego używa 63 rodaków.