Czteroosobowe nazwiska

Nazywam się Żagałkowicz – pisze Czytelnik, zaznaczając, że jest jedną z czterech osób o tym nazwisku. Ciekawi mnie – pisze następnie – czy w Polsce są inne nazwiska tak rzadkie. 

Nazwisko pochodzi od nazwy piły do drewna, czyli żagi. Niewątpliwie któryś z Pańskich przodków trudnił się w lesie ścinaniem drzew, a może piły takie wytwarzał. Nazwiska rzadkie, noszone przez kilka, kilkanaście osób zdecydowanie przeważają wśród nazwisk Polaków, np. nazwisk, które noszą tylko 4 osoby jest około 13 tysięcy.

Nita od nity

Rzeczownik nita, od którego pochodzi jedno z polskich nazwisk, funkcjonował w dawnej polszczyźnie przynajmniej w pięciu znaczeniach: 1. Ćwiek łączący metale. 2. Cyna do lutowania. 3. Blaszka złota albo srebrna. 4. Nica. 5. Nici kręcone (w gwarze) (podaję za Słownikiem odapelatywnych nazwisk Polaków Lucyny Tomczyk)”. W Słowniku języka polskiego (wyd. 2 z 1857 r.) Samuela Bogumiła Lindego znajdujemy też odniesienie  do niemieckiego słowa der Nietnagel, czyli ‘gwoźdź, który u drugiego końca się zanituje’. Nitabla to inaczej ‘gruby gwóźdź’, albo ‘ćwiek’. Linde nie wymienia wyrazu nita. W gwarze istniał też czasownik nitować w znaczeniu ‘wymiotować’.
Dziś nazwisko Nita nosi 2064 Polaków.

Od buby

Warto wiedzieć, że oprócz poprzednio opisanych nazwisk, jest jeszcze kilka takich, które powstały od rzeczownika buba, który miał kilka znaczeń. Nazywano nim na przykład „głupiego człowieka, co to gada i gada, a bieda go wyrozumieć” (jak podaje Jan Karłowicz w Słowniku gwar polskich).
Są więc m.in. Bubas (XVIII-wieczna forma, w zasobie 106 nazwisk), Bubka (214), Bubacz (450), Bubiak (212). I oczywiście Buba (496).

Bublas i Bubak

Bublas – nazwisko pochodzi od staropolskiego słowa buba, oznaczającego ‘straszydło, wesz, jagodę’, albo ‘gadającego bez składu, głupca’. Bubak (jest również takie nazwisko) to inaczej ‘strach’. W zasobie polskich nazwisk współcześnie używanych jest takich nazwisk tylko 12 (nazwisk Bubak – 939).

Sołtys

Mam dość nietypowe nazwisko Schultis – pisze pani Anna – pochodzenie jego jest najprawdopodobniej litewskie, bo kończy się na „tis” (chociaż rodzina moja pochodzi z Rzeszowa). Mam nadzieję, że uda się Panu ustalić coś więcej.

Nazwisko to, choć pisane z niemiecka, wywodzi się od XVII-wiecznego słowa sołtys (albo szołtys), czyli przedstawiciela wiejskiej administracji. Tak właśnie, mimo że ma Pani rację, wskazując litewski sufiks -tis (ale także: -ajtis, -ojć). Ale i sołtys pochodzi z języka niemieckiego (schulte). Warto by zerknąć do jakiś rodowych papierów, gdzie być może znajdzie się odpowiedź, kiedy nazwisko zyskało zapis niemiecki, wszak Rzeszowszczyzna to niegdyś ziemie zaboru austriackiego. Tylko 11 takich nazwisk odnotowuje współczesny zasób.