Nazwiska od jednostek rachuby

Pochylmy się nad staropolskimi jednostkami rachuby. Część z nich funkcjonuje do dziś, część zanikła po drodze. Dobrze sobie w języku radzą Tuzin (81 nazwisk) i Mendel (2083), tylko w jednym przypadku zachowała się do dziś – w formie nazwiska Sztych – jednostka oznaczająca 20 sztuk. W 800 przypadkach istnieje nazwisko Gros, oznaczające niegdyś tuzin tuzinów (czyli 144). Istnieje dziś niemal tysiąc nazwisk Kopa (60 sztuk). Dla ścisłości dodajmy jeszcze godność Izba, odnoszącą się nie tyle do pomieszczenia, co liczby 40.

Rupa

Nazwisko Rupa pochodzi od podstawy rup-. W staropolszczyźnie rupie to były ‘larwy, glisty’, również ‘zmartwienie’. Prawdopodobne pochodzenie także od dawnego czasownika rupieć ‘gryźć, kąsać’, albo imienia Rupert (Robert). Rupny znaczyło tyle, co ‘zadbany, barwny’. W zasobie są 333 takie nazwiska.

Wiercigroch

Zastanawiam się – pisze pani Agnieszka – nad genezą mojego nazwiska Wiercigroch, które wywołuje uśmiech na wielu twarzach. Ile osób w Polsce też musi je powtarzać przy przedstawianiu się np. w urzędach (prawie zawsze muszę je wymówić kilkakrotnie)? Mam nadzieję, że zaspokoi Pan ciekawość moją i wszystkich noszących to śmieszne nazwisko.

Dlaczego śmieszne, Pani Agnieszko? Wiercigroch, to bardzo stara forma wywodząca się od wiercić, wiercieć. Staropolski wircioch to nazwa tłuczka do ucierania.

Nazwiska biblijne (2)

Przykłady nazwisk pochodzących od imion postaci biblijnych i częstość ich występowania:

Balak — 359

Baltazar — 10

Barabasz — 1727

Baruch — 203

Dawid — 4616

Goliat — 286

Eliasz — 1453

Gabriel — 1165

Lot — 127

Herod — 188

Izaak — 27

Izajasz — 43

Jakub — 32.

Nazwiska biblijne (1)

Tylko jeden nasz rodak nosi nazwisko Amos, po proroku, autorze biblijnej Księgi Amosa (ale formy Amosow używa jeszcze dwóch innych Polaków). Unikająca podwojonych spółgłosek polszczyzna zmodyfikowała imię Annasz na Anasz i takich form nazwiska mamy 63, plus bardzo wiele odmian z licznymi, różnorodnymi formantami (przyrostkami dołączanymi do nazwiska). Słynny asystent apostoła Pawła – Archip utrwalił się w 8 nazwiskach, natomiast tylko w dwóch – Aser (syn Jakuba) i to w formie Aseryczew.